Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ds. pielęgniarstwa lub lekarzem sprawującym opiekę nad pacjentem.
Odleżyny (pressure injuries, dawniej: pressure ulcers) dotykają ok. 5–10% hospitalizowanych pacjentów w Polsce – a ich leczenie jest kilkakrotnie droższe niż zapobieganie. Wytyczne EPUAP (European Pressure Ulcer Advisory Panel) i NPUAP (National Pressure Injury Advisory Panel) wymieniają środowisko skórne – w tym właściwości pościeli – jako jeden z modyfikowalnych czynników ryzyka.
Kontekst ogólny bielizny szpitalnej: pościel szpitalna i tekstylia medyczne – przewodnik.
Mechanizmy powstawania odleżyn a pościel
Tarcie (friction)
Tarcie to sił działające poziomo na skórę podczas przesuwania pacjenta po pościeli. Przy zmianie pozycji, przesuwaniu wyżej lub niżej w łóżku – skóra ociera się o prześcieradło.
Wyższe tarcie pościeli:
- Zwiększa uszkodzenia naskórka przy każdym ruchu
- Generuje ciepło lokalne (dodatkowy czynnik ryzyka)
- Szczególnie groźne przy suchej, łamliwej skórze osób starszych i onkologicznych
Co redukuje tarcie: Gładka tkanina (satyna, perkal) vs. fakturowana (kora, flanela, ryps). W kontekście odleżyn pościel gładka jest preferowana.
Siły ścinające (shear)
Siły ścinające to kombinacja nacisku i tarcia – gdy pacjent ześlizguje się w dół łóżka, a skóra pozostaje nieruchoma, dochodzi do ścinania tkanek podskórnych przy kości. To główny mechanizm odleżyn okolicy krzyżowej.
Pościel wpływa pośrednio: niższe tarcie = mniejsze siły ścinające przy przesuwaniu.
Wilgotność
Wilgotna skóra traci barierową funkcję naskórka i staje się 5× bardziej podatna na uszkodzenia mechaniczne niż sucha. Źródła wilgoci przy pacjencie leżącym:
- Pot (szczególnie w nocy, przy gorączce)
- Mocz (przy inkontynencji)
- Wydzieliny z ran
Pościel, która nie odprowadza wilgoci (poliester, tkaniny techniczne nieodprowadzające), utrzymuje wilgotne środowisko przy skórze. Bawełna absorbuje wilgoć i odprowadza ją do atmosfery.
Mikroklimat termiczny
Temperatury skóry powyżej 38°C zwiększają metabolizm tkanek i zapotrzebowanie na tlen – przy jednoczesnym ucisku naczyń przez nacisk – prowadzi to do szybszego niedotlenienia i martwicy.
Pościel z poliestru lub gęsto tkana tworzy „poduszkę" cieplną. Bawełna oddycha i redukuje przegrzanie.
Dobór pościeli dla pacjentów z ryzykiem odleżyn
Rekomendowany materiał
100% bawełna, splot satynowy lub perkalowy – najlepszy wybór dla pacjentów z ryzykiem odleżyn:
- Niskie tarcie (gładka powierzchnia)
- Dobra absorbcja potu (wilgoć odprowadzana od skóry)
- Oddychalność (temperatura skóry niższa o 1–2°C vs. poliester)
- Hipoalergiczność (brak podrażnień chemicznych)
Więcej o właściwościach materiałów: materiały na pościel szpitalną.
Co unikać przy pacjentach z ryzykiem odleżyn
- Tkaniny z teksturą (kora, ryps, frotte) – wyższe tarcie niż gładki perkal
- Pościel syntetyczna lub mieszanki z wysoką zawartością poliestru – słabsza absorbcja wilgoci
- Pościel zmarszczona lub źle naciągnięta – zmarszczki prześcieradła generują punkty nacisku
Specjalne podkłady na materac (underpads)
Podkłady chłonące (chux pads, incontinence pads) to jednorazowe lub wielorazowe wkłady między prześcieradłem a skórą – wchłaniają wycieki bez konieczności wymiany całego prześcieradła.
Przy stosowaniu podkładów: dobierać o minimalnym tarciu (gładka powierzchnia po stronie pacjenta), nie stosować podkładów plastikowych bezpośrednio przy skórze – zatrzymują ciepło i wilgoć.
Profilaktyka odleżyn a organizacja pościeli na oddziale
Zmiana pościeli przy wilgotności
Wilgotna pościel musi być wymieniona bezzwłocznie – to podstawa profilaktyki. Każda minuta z mokrym prześcieradłem pod pacjentem zwiększa ryzyko.
Dlatego oddziały o wysokim ryzyku odleżyn (neurologia, chirurgia, OIT, ortopedia) potrzebują większego zapasu pościeli – nie 3 komplety na łóżko, ale 4–5, by umożliwić natychmiastową wymianę bez czekania na pralnię.
Naciąganie prześcieradła
Prześcieradło musi być naciągnięte bez zmarszczek. Zmarszczki generują punkty nacisku – lokalne zagłębienia, w których nacisk skóry jest kilkukrotnie wyższy niż na płaskim prześcieradle.
Praktyczne rozwiązania:
- Prześcieradła z gumką o właściwej głębokości kieszeni – nie zsuwają się i nie marszczą
- Regularne sprawdzanie naciągnięcia przy każdej toalecie pacjenta
- Przy otyłym pacjencie – prześcieradła z szeroką gumką obwodową (cała krawędź, nie tylko narożniki)
Pościel odleżynowa poza szpitalem – zastosowanie domowe
Odleżyny dotyczą nie tylko szpitali. Osoby przewlekle unieruchomione w domu (po udarze, z demencją, po złamaniu biodra) są równie zagrożone. Pościel z 100% bawełny gładkiej (satyna, perkal) jest dostępna w sprzedaży detalicznej i jest odpowiednim wyborem dla opiekunów domowych.
O pościeli dla seniorów w domu: pościel dla seniora – komfort i bezpieczeństwo.
Jak pościel wpływa na ryzyko odleżyn?
Przez tarcie (uszkodzenia skóry przy ruchu), wilgotność (maceracja naskórka) i mikroklimat termiczny (przegrzanie skóry). Bawełna gładka minimalizuje te ryzyka.
Jaka pościel jest najlepsza dla pacjenta unieruchomionego?
100% bawełna, splot satynowy lub perkalowy – gładka powierzchnia, dobra absorbcja wilgoci, oddychająca. Unikać teksturowanych tkanin i syntetyków.
Jak często zmieniać pościel u pacjenta z odleżynami?
Przy każdym nasiąknięciu wilgocią (pot, wydzieliny, mocz). Minimum: raz dziennie. Przy aktywnym wycieku z rany – natychmiast po opatrunku.
Czy materac ma znaczenie przy profilaktyce odleżyn?
Tak – kluczowe znaczenie. Materac przeciwodleżynowy redukuje nacisk, pościel redukuje tarcie i wilgotność. Oba elementy są komplementarne.
Jak skala Braden pomaga w doborze tekstyliów?
Wynik ≤12: materac dynamiczny + pościel satynowa + częste zmiany pozycji. Wynik 13–14: materac piankowy + gładka bawełna. Wynik ≥19: standardowa bawełna.
Kora Bielawa dostarcza pościel szpitalną z 100% bawełny w splocie perkalowym i satynowym – minimalne tarcie, dobra absorbcja wilgoci, certyfikat OEKO-TEX. Zamówienia B2B: korabielawa.pl/pl/categories/tekstylia-szpitalne.